Τουρκία: Η μεθοδική διείσδυση στην Αφρική πέρα από τη Λιβύη – Τα σχέδια του Ερντογάν και οι στρατιωτικές και οικονομικές συμφωνίες με Νίγηρα και Σομαλία

Γράφει ο Κώστας Ράπτης*

Η Λιβύη ήταν απλώς η αρχή. Η βορειοφρικανική περιπέτεια της γείτονος Τουρκίας δεν είναι παρά η αιχμή μιας ευρύτερης στρατηγικής για διείσδυση στη Μαύρη Ήπειρο σε υλοποίηση των αυτοκρατορικών οραμάτων του Ταγίπ Ερντογάν.

Η διείσδυση επιβεβαιώνεται καθημερινά και έχει διάσταση οικονομική ανθρωπιστική πολιτιστική αλλά και στρατιωτική. Το μαρτυρεί αυτό και η συμφωνία στρατιωτικής συνεργασίας που υπογράφηκε την περασμένη εβδομάδα ανάμεσα στην Τουρκία και στη Δημοκρατία του Νίγηρα.

Λίγοι και στην Αθήνα ασφαλώς ελάχιστοι έχουν στο ραντάρ τους τη χώρα αυτή του Σαχέλ η οποία αποτελεί πρώην γαλλική αποικία και συνορεύει προς Βορραν με τη Λιβύη. Όμως η τουρκική διπλωματία είναι φιλόδοξη και χωρίς ταμπού.

Τουρκία: Η μεθοδική διείσδυση στην Αφρική πέρα από τη Λιβύη
Τουρκία: Η μεθοδική διείσδυση στην Αφρική – Τα σύνορα του Νίγηρα με την Λιβύη

Στην πρωτεύουσα του Νίγηρα, Νιαμέι, δεύτερο σταθμό της τελευταίας δυτικο-αφρικανικής του περιοδείας η οποία περιλάμβανε επίσης το Τόγκο και την σημερινή Γουινέα, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Μεβλούτ Τσαβούσογλου έγινε δεκτός από τον πρόεδρο Μαχαμαντου Ισουφσυ με τον οποίο συζήτησαν θέματα περιφερειακής σταθερότητας.

Κοινώς την κατάσταση στη Λιβύη όπου απειλεί να εισβάλει η Αίγυπτος για να υπερασπιστεί τις δυνάμεις του στρατάρχη Χαλίφα Χάφταρ απέναντι στην προέλαση των εκλεκτών της Αγκυρας.

Για την Τουρκία η οποία δεν μοιράζεται χερσαία σύνορα με τη Λιβύη, η αναζήτηση  διευκολύνσεων σε άλλες χώρες της περιοχής έχει μεγάλη σημασία για την απόκρουση της
πιθανολογούμενης αιγυπτιακής επέμβασης.

Εξού και ανάμεσα στα όσα αναπτυξιακά συζητήθηκαν με τον Ισουφού για τις δυνατότητες
συμβολής της Τουρκίας στην οικονομία του Νίγηρα καθώς και για τη συνεργασία
στους τομείς του πολιτισμού και του αθλητισμού βρεθηκε χώρος για τη συνυπογραφή στρατιωτικού μνημονίου η πλήρης σημασία του οποίου μένει να αποκαλυφθεί κατά τις δηλώσεις του μετά τη συνάντηση.

Ο Τσαβούσογλου ανέφερε ότι εξετάστηκαν διά μακρόν οι δυνατότητες διμερούς συνεργασίας στην καταπολέμηση της τρομοκρατίας η οποία πλήττει ιδιαίτερα την περιοχή του Σαχέλ.

Η διείσδυση της Τουρκίας στην Αφρική πέρα από τη Λιβύη
Τουρκία: Η μεθοδική διείσδυση στην Αφρική – Ο Τσαβούσογλου στο Νίγηρα

Το ότι η συνεργασία αυτή περιγράφεται ως διμερής δεν είναι αμελητέο όταν ακριβώς η εμφάνιση του τζιχαντισμού νοτίως της Σαχάρας έχει κινητοποιήσει στρατιωτικά όχι μόνο την παραδοσιακά συνδεόμενη με την περιοχή Γαλλία αλλά και τη νεοσύστατη διακλαδική Αφρικανική Διοίκηση AFRICOM των ΗΠΑ και σε ρόλο υποστηρικτικό τη Γερμανία.

Επιπλέον η εξαιρετικά διασταλτική επίκληση της τρομοκρατίας από τους Τούρκους ιθύνοντες δεν εμπνέει εμπιστοσύνη πόσω μάλλον όταν επί αφρικανικού εδάφους αυτή έχει λάβει
τη μορφή κυνηγιού κεφαλών των υποστηρικτών του Φετουλάχ Γκιουλέν οι οποίοι είχαν εξαπλώσει στη Μαύρη Ήπειρο με τη βοήθεια του τουρκικού κράτους πριν αυτό μεταμορφωθεί σε απηνή διώκτη τους ένα εκτεταμένο δίκτυο σχολείων και φιλανθρωπικών
οργανώσεων.

Από αυτούς τουλάχιστον εκατό έχουν απαχθεί/εκδοθεί από χώρες της Αφρικής.  Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η Δημοκρατία του Νίγηρα αποτελεί σημαντικό εξαγωγέα ουρανίου. Η τελευταία φορά που η χώρα αυτή κυριάρχησε στα διεθνή πρωτοσέλιδα ήταν λίγο πριν την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ το 2003 με την εμφάνιση πλαστού εγγράφου που έφερε το
καθεστώς του Σαντάμ Χουσεϊν να επιχειρεί να προμηθευτεί από τη Νιαμέι την πολύτιμη πυρηνική πρώτη ύλη.

Είναι λογικό να υποθέσει κανείς ότι με τα ανοίγματα προς τον Νίγηρα η τουρκική πλευρά δεν ενδιαφέρεται μόνον να επιλύσει τα άμεσα προβλήματα της λιβυκής περιπετειάς της αλλά και
να εξασφαλίσει την τροφοδοσία του πυρηνικού της προγράμματος

Η προϊστορία μιας εκρηκτικής εξάπλωσης

Οπως και αν έχει η αφρικανική στροφή της τουρκικής διπλωματίας δεν αποτελεί πρόσφατη υπόθεση.

Εγκαινιάσθηκε διακηρυκτικά το 1998 όταν σε αναζήτηση νέου ρόλου στη μεταψυχροπολεμική εποχή η τότε κυβέρνηση της Αγκυρας εξέδωσε το Σχέδιο Δρόσης για την Αφρική.

Η κυβέρνηση Ερντογάν ξανάπιασε το νήμα εκπονώντας το 2003 τη Στρατηγική για την ενίσχυση των οικονομικών και εμπορικών σχέσεων με την Αφρική.

Το 2005 κηρύχθηκε από την τουρκική κυβέρνηση Έτος Αφρικής και την ίδια χρονιά η Τουρκία εντάχθηκε ως παρατηρητής στην Αφρικανική Ένωση.

Το 2006 η Τουρκική Συνομοσπονδία Επιχειρηματιών και Βιομηχάνων TUSK0N λάνσαρε την Εμπορική Γέφυρα Τουρκίας-Αφρικης.

Η πρώτη Συνάντηση Κορυφής Τουρκο-Αφρικανικης Συνεργασίας συνεκλήθη στην Κωνσταντινούπολη τον Αύγουστο του 2008 και η δεύτερη στην σημερινή Γουινέα το 2014 ενώ η Τουρκία εξασφάλισε συμμετοχή στην Αφρικανική Αναπτυξιακή Τράπεζα και  αράλληλα ανακηρύχθηκε στρατηγικός εταίρος της Αφρικανικής Ένωσης στη σύνοδο κορυφής που πραγματοποιήθηκε στην Αντίς Αμπέμπα.

Τα πολιτικά ανταλλάγματα δεν άργησαν να προκύψουν καθώς η Τουρκία εξασφάλισε την ψήφο 50 αφρικανικών κρατών για την ανάδειξη της σε μη μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας την περίοδο 2009-2010.

Ενώ το 2009 η Τουρκία είχε μόλις 12 πρεσβείες στη Μαύρη Ήπειρο σήμερα διατηρεί διπλωματικές σχέσεις με 48 από τις 54 αφρικανικές χώρες ενώ στην Άγκυρα οι πρεσβείες αφρικανικών κρατών αυξήθηκαν από 10 σε 32 το ίδιο διάστημα.

Δίνοντας πρώτος το παράδειγμα ο Ταγίπ Ερντογάν έχει επισκεφθεί 38 αφρικανικές χώρες αρκετές πλέον της μίας φοράς

Η ήπια ισχύς

Ο όγκος του τουρκο-αφρικανικού εμπορίου έχει υπερδιπλασιαστεί. Σύμφωνα με την τουρκική Στατιστική Υπηρεσία το 2019 ανερχόταν σε σχεδόν 215 δισ δολάρια 15.8 δισ
σε εξαγωγές και 5,5 δισ σε εισαγωγές ενώ οι άμεσες επενδύσεις της Τουρκίας υπολογίζονταν το 2017 σε 6,2 δισ δολάρια από μόλις 100 εκατ το 2003.

Πρόκειται για επιδόσεις που υπολείπονται των παραδοσιακών γαλλικών πρωτείων ή
της δυναμικής κινεζικής διείσδυσης στην Αφρική αλλά πάντως συνιστούν αξιοπαρατήρητα μεγέθη.

Οπως παντού οι τουρκικές κατασκευαστικές εταιρείες συνιστούν την αιχμή του δόρατος όμως και η εξοπλιστική βιομηχανία της Τουρκίας τρέφει φιλοδοξίες για την αφρικανική αγορά με τον Ερντογάν να προωθεί κατά τις αφρικανικές περιοδείες του την πώληση τεθωρακισμένων οχημάτων ελικοπτέρων drones κ ο κ

Σε χώρες όπως οι βορειοαφρικανικές όπου υπάρχουν μνημεία του οθωμανικού παρελθόντος η Τουρκία δραστηριοποιείται στην αναστήλωσή τους ενεργοποιώντας το όπλο της πολιτιστικής διπλωματίας. Αντίστοιχα 4.500 Αφρικανοί φοιτητές έχουν λάβει υποτροφίες για να σπουδάσουν στην Τουρκία.

Η Turkish Airlines έχει θέσει την Αφρική στο επίκεντρο της αναπτυξιακής στρατηγικής της και καλύπτει αυτήν τη στιγμή με 56 προορισμούς σε όλη την ήπειρο κατέχει τη δεύτερη θέση μετά την Ethiopian Airlines στην επιβατική κίνηση και την πρώτη ως προς τη μεταφορά εμπορευμάτων.

Ήδη το 2013 ο κύκλος εργασιών  των τουρκικών αερογραμμών στην Αφρική έφτασε τα
23 δισ δολάρια έναντι 9 δια το 2005 και ο αντίκτυπος υπήρξε θετικός και στην τουριστική κίνηση προς την Τουρκία.

Καμία άλλη εξω-αφρικανική αεροπορική εταιρεία δεν μπορεί να επιδείξει αντίστοιχες επιδόσεις.

Τουρκία: Η μεθοδική διείσδυση στην Αφρική πέρα από τη Λιβύη
Τουρκία: Η μεθοδική διείσδυση στην Αφρική πέρα από τη Λιβύη

Καμπή η Σομαλία

Όμως η μεγάλη στιγμή της αφρικανικής πολιτικής του ΑΚΡ έμελλε να σημάνει το 2011 όταν ο Ταγίπ Ερντογάν αψηφώντας τα ρίσκα ασφαλείας έγινε ο πρώτος μετά από δύο δεκαετίες
μη Αφρικανός ηγέτης που επισκεπτόταν το Μογκαντίσου πρωτεύουσα της σπαρασσόμενης και παραδομένης τότε σε λιμό Σομαλίας.

Στη συνοδεία του βρίσκονταν όχι μόνο κρατικοί αξιωματούχοι αλλά και εκπρόσωποι τουρκικών ΜΚΟ που έθεσαν τα θεμέλια μιας ανθρωπιστικής δράσης ύψους άνω του ενός δισ δολαρίων η οποία επέτρεψε στον Ερντογάν να εμφανίζεται ως μοναδικός αρωγός των δοκιμαζόμενων Μουσουλμάνων στο Κέρας της Αφρικής την ώρα που οι μεγάλες δυνάμεις του πλανήτη αδιαφορούσαν χαρακτηριστικά.

Άλλωστε η δική τους συνδρομή προς τη Σομαλία προσκρούει και σε απαιτήσεις διαφάνειας οι οποίες για τους Τούρκους ανταγωνιστές παίζουν μικρότερο ρόλο

Ακολούθησαν και άλλα ταξίδια του Ερντογάν στη Σομαλία με τη συνοδεία ενίοτε και της πρώτης κυρίας Εμινέ. Το άφοβο προφίλ δεν εγκατέλειψε τον Τούρκο ηγέτη ούτε όταν παραμονές της επίσκεψής του στο Μογκαντίσου το 2015 οι ισλαμιστές αντάρτες Σεμπάμπ εξαπέλυσαν επίθεση εναντίον ξενοδοχείου στη σομαλική πρωτεύουσα.

Το νέο νοσοκομείο του Μογκαντίσου εγκαινιάστηκε πολύ ταιριαστά από το ζεύγος Ερντογάν ενώ η Τουρκική Υπηρεσία Συνεργασίας και Συντονισμού ΤΙΚΑ που υπάγεται απευθείας
στον πρόεδρο σε συνεργασία με την Κρατική Υπηρεσία Υδραυλικών Έργων ανέλαβαν το άνοιγμα πηγαδιών στη μαστιζόμενη από την ξηρασία Σομαλία.

Τουρκικές εταιρείες έφτασαν να διαχειρίζονται τόσο το αεροδρόμιο όσο και το λιμάνι της σομαλικής πρωτεύουσας. Σύμφωνα με τον Χασάν Σέιχ Μουχαμούντ πρόεδρο της χώρας από το 2010 έως το 2017 η συμβολή της Τουρκίας είναι ταυτόσημη με την ανοικοδόμηση της Σομαλίας.

Ωστόσο το ένα βήμα φέρνει το άλλο και η ανιδιοτελής ανθρωπιστική βοήθεια έμελλε εντέλει να ακολουθηθεί και από την προβολή τουρκικού στρατιωτικού αποτυπώματος προς μεγάλη
ανησυχία των ανταγωνιστών της Τουρκίας στη Μέση Ανατολή.

Τον Σεπτέμβριο του 2017 ο Τούρκος υπουργός Άμυνας Χουλουσί Ακάρ εγκαινίασε από κοινού με τον Σομαλό πρωθυπουργό Χασάν Αλί Καΐρ τη βάση TURKSOM με κόστος κατασκευής 50 εκατ δολαρίων.

Η βάση στην οποία δύνανται να στρατωνιστούν 1 000 άνδρες χρησιμεύει για την εκπαίδευση Σομαλών στρατιωτικών από Τούρκους συναδέλφους τους αποτελώντας πρακτικά τη Σχολή Πολέμου της Σομαλίας. 

Εξορύξεις και Βάσεις

Η μεθοδολογία δράσης της Άγκυρας συχνά μεταφέρεται από τη μία γωνία της Αφρικής στην άλλη.

Έτσι την ώρα που το διεθνές ενδιαφέρον επικεντρωνόταν στα τουρκο-λιβυκά μνημόνια στρατιωτικής συνεργασίας και οριοθέτησης θαλάσσιων δικαιοδοσιών, ο Ερντογάν είχε την ικανοποίηση να εξαγγείλει την έναρξη τουρκικών ερευνών για υποθαλάσσιους υδρογονάνθρακες, έπειτα από πρόσκληση της σομαλικής κυβέρνησης στα ανοιχτά της Σομαλίας σε περιοχή διαφιλονικούμενη με την Κένυα υπόθεση που εκκρεμεί στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.

Ακόμη μεγαλύτερη αίσθηση όμως προκάλεσε μια άλλη αφρικανική πρωτοβουλία του Ερντογάν η ανάληψη από την Τουρκία της αποκατάστασης του άλλοτε ακμαίου λιμένα του Σουακίν στο Σουδάν με αντάλλαγμα την εξασφάλιση για 99 χρόνια ναυτικής και στρατιωτικής βάσης στην Ερυθρά θάλασσα απέναντι από την Αραβική Χερσόνησο

Το σχέδιο συνολικού κόστους 650 εκατ δολαρίων συμφωνήθηκε κατά την επίσκεψη του Ερντογάν πρώτου προέδρου Τουρκικής Δημοκρατίας που πατούσε το πόδι του στην άλλοτε
οθωμανική επαρχία τον Δεκέμβριο του  2017.

Το ότι ο επί δεκαετίες πρόεδρος του Σουδάν Ομάρ αλ Μπασίρ ο οποίος συνυπέγραψε
τη συμφωνία για το Σουακίν έχει εν τω μεταξύ ανατραπεί δεν είναι άσχετο προς τις ανησυχίες των Αράβων ανταγωνιστών της Τουρκίας.

*Το άρθρο Τουρκία: {Η μεθοδική διείσδυση στην Αφρική πέρα από τη Λιβύη» δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΚΕΦΑΛΑΙΟ με άλλο τίτλο το Σάββατο 1/8/2020

«Οι ΗΠΑ μπορούν να ανατρέψουν τα σχέδια Ερντογάν»